Skąd pochodzą nasze surowce? Odpowiedzi dostarczają rozwiązania oparte na wiedzy naukowej
Naukowe metody badawcze pozwalające na identyfikację gatunków oraz weryfikację pochodzenia geograficznego surowców mogą być potężnym narzędziem wspierającym walkę z wylesianiem, ograniczanie nielegalnego pozyskiwania i handlu oraz łagodzenie wynikających z nich negatywnych skutków dla klimatu.
Nowe rozporządzenie w sprawie wylesiania European Union Deforestation Regulation (EUDR) ma na celu ograniczenie konsumpcji produktów pochodzących z łańcuchów dostaw powiązanych z wylesianiem lub degradacją lasów.
Regulacja obejmuje siedem kluczowych surowców: drewno, bydło, kakao, kawę, olej palmowy, soję oraz kauczuk, a także wybrane produkty pochodne, takie jak czekolada, skóra, węgiel drzewny, meble, wyroby papiernicze z nadrukiem oraz szereg produktów chemicznych wytwarzanych na bazie oleju palmowego. UE uznaje te surowce i produkty za silnie powiązane z wylesianiem oraz globalną utratą różnorodności biologicznej.
Jednym z głównych wymogów nowego rozporządzenia jest obowiązek przekazywania przez tzw. podmioty (zazwyczaj firmy z siedzibą w UE importujące te surowce lub produkty na rynek unijny bądź eksportujące je poza UE) danych geolokalizacyjnych miejsca pochodzenia – wraz z datą i czasem pozyskania lub produkcji – dla każdego odnośnego produktu wprowadzanego na rynek UE.
Ze względu na złożoność większości łańcuchów dostaw potwierdzenie pochodzenia produktów lub – w przypadku wyrobów z drewna – uzyskanie dokładnych informacji o pozyskanym gatunku bywa trudne. Niewystarczające mechanizmy śledzenia (identyfikowalności) oraz tradycyjne systemy oparte na dokumentacji papierowej często prowadzą do błędnej identyfikacji – a niekiedy także do celowego fałszowania informacji – na temat gatunku i pochodzenia surowca. Braki te utrudniają organizacjom ocenę ryzyka, wykrywanie potencjalnych niezgodności z prawem oraz weryfikację, czy dany produkt może być powiązany z wylesianiem lub degradacją lasów.
Badania naukowe a produkty z drewna
Badania naukowe mogą wspierać firmy w pozyskiwaniu dokładniejszych informacji na temat pochodzenia surowców obarczonych ryzykiem wylesiania. Przykładowo w przypadku drewna podmioty coraz częściej wykorzystują różne naukowe metody badawcze do weryfikacji zarówno jego pochodzenia, jak i gatunku.
„W przypadku drewna naukowe metody badawcze są niezwykle istotne, ponieważ wspierają podmioty na dwa sposoby. Po pierwsze, pozwalają zweryfikować rodzaj lub gatunek drewna zawartego w produktach. Po drugie, inne techniki umożliwiają potwierdzenie deklarowanego miejsca pozyskania surowca wskazanego przez dostawcę lub poddostawcę” – wyjaśnia David Hadley, Director of Preferred by Nature’s Regulatory Impact Program.
Dane referencyjne
Możliwość przeprowadzenia takich badań naukowych zależy od dostępności odpowiednich danych referencyjnych, z którymi można porównać badane próbki. World Forest ID, amerykańska organizacja non-profit, pracuje nad stworzeniem kompleksowej, globalnej i geolokalizowanej biblioteki referencyjnej drewna oraz innych surowców obarczonych ryzykiem wylesiania. Do stycznia 2023 roku organizacja zgromadziła już ponad 22 000 próbek obejmujących 167 gatunków z 31 krajów.
Aby dowiedzieć się więcej o wykorzystaniu baz danych referencyjnych oraz naukowych metod badawczych, porozmawialiśmy z Victorem Deklerckiem, kierownikiem ds. badań w programie World Forest ID w Królewskich Ogrodach Botanicznych w Kew (Royal Botanic Gardens, Kew), będących głównym partnerem World Forest ID.
Specjalizacja Victora obejmuje techniki weryfikacji gatunków i pochodzenia drewna, analizę danych, naukę o drewnie (drzewnictwo) oraz leśnictwo. Kieruje on zespołem badawczym World Forest ID, który ocenia nowe metody kryminalistyki drzewnej (timber forensics), a także optymalizuje i łączy istniejące techniki przy użyciu sztucznej inteligencji (AI). Nasza rozmowa koncentrowała się głównie na metodach badania drewna, choć część z nich może być stosowana również w odniesieniu do innych surowców obarczonych ryzykiem wylesiania.
„Baza danych referencyjnych pozwala nam badać nieznane produkty z drewna, porównując je z istniejącym zbiorem danych w celu weryfikacji deklaracji dotyczących gatunku i pochodzenia” – powiedział Victor.
„Jeśli zestaw danych referencyjnych jest łatwo dostępny, możemy szybko uzyskać potrzebne informacje, porównać próbki oraz zebrać niezbędne dowody i fakty. Przeprowadzenie takiego porównania i uzyskanie wiarygodnych informacji będzie jednak trudne, jeśli brakuje danych referencyjnych dla określonego gatunku drewna lub potencjalnego obszaru jego pochodzenia” – wyjaśnił Victor.
Zaletą badań naukowych jest to, że stanowią one narzędzie pozwalające potwierdzić – lub przynajmniej uwiarygodnić – deklaracje składane przez dostawców na temat pochodzenia i gatunku surowca zawartego w produkcie poprzez zestawienie ich z danymi referencyjnymi.
„Przykładowo, jeśli deklaruje się, że produkt pochodzi z Finlandii, ale nie dysponujemy żadnymi danymi referencyjnymi z tego kraju, bardzo trudno będzie wyciągnąć wnioski co do tego, czy surowiec mógł stamtąd pochodzić, czy też nie. Podobnie jest w przypadku konkretnych gatunków. Jeśli produkt jest deklarowany jako dąb czerwony, ale nie mamy danych referencyjnych dla dębu czerwonego, nigdy nie będziemy w stanie potwierdzić tej zgodności. Właśnie dlatego dane referencyjne są tak ważne” – dodał Victor.
„Potrzebujemy więcej ośrodków badawczych i laboratoriów z odpowiednim zapleczem do przeprowadzania testów, a także inwestycji wspierających możliwość jednoczesnego wykorzystania wielu metod naukowych i uczenia maszynowego” – uzupełnił Victor.
Metody badania drewna
Dostępnych jest kilka metod naukowych. Poniżej przedstawiamy te najczęściej stosowane:
Analiza anatomiczna drewna służąca do identyfikacji gatunków. Metoda ta opiera się na różnicach w cechach anatomicznych drewna, co pozwala określić rodzaj, a w niektórych przypadkach również konkretny gatunek.
Zaletą jest przystępna cena i krótki czas wykonania badania, a także możliwość ogólnego wskazania danej grupy gatunków.
Ograniczeniem ryzyko braku możliwości określenia konkretnego gatunku, a także fakt, że zdobycie specjalistycznej wiedzy z zakresu anatomii drewna wymaga dużo czasu, a liczba ekspertów w tej dziedzinie maleje.
Rozpoznawanie wzorców anatomicznych – druga metoda również bazuje na anatomii drewna, ale wykorzystuje technologię rozpoznawania wzorców. Polega na analizie zdjęć powierzchni anatomicznej drewna przy użyciu sztucznej inteligencji w celu dopasowania ich do bazy obrazów referencyjnych.
Analiza DNA – barkodowanie DNA (DNA barcoding) może być wykorzystywane do identyfikacji gatunku, natomiast profilowanie genetyczne (DNA fingerprinting), genetyka populacyjna oraz filogeografia służą do określania pochodzenia geograficznego drewna.
- Zalety: analiza DNA pozwala określić zarówno gatunek, jak i pochodzenie surowca, choć wymaga zastosowania dwóch odmiennych podejść badawczych.
- Ograniczenia: ze względu na degradację DNA po przetworzeniu surowca wyizolowanie zdatnego do analizy materiału genetycznego z gotowego produktu drzewnego bywa trudne. Wraz z postępem technologicznym problem ten staje się jednak coraz mniejszy.
Analiza stosunku izotopów trwałych (SIRA — Stable Isotope Ratio Analysis) to kolejna metoda pozwalająca zweryfikować pochodzenie pozyskanego drewna. SIRA opiera się na naturalnych różnicach w proporcjach izotopów trwałych wybranych pierwiastków w tkance drzewnej, wynikających między innymi z położenia geograficznego, odmiennych warunków klimatycznych oraz frakcjonowania metabolicznego.
- Zalety: metoda ta sprawdza się doskonale tam, gdzie wymagana jest weryfikacja miejsca pozyskania surowca, nie pozwala jednak na określenie jego gatunku.
- Ograniczenia: główną wadą tej techniki jest wysoki koszt pojedynczego badania oraz nakłady inwestycyjne potrzebne na zakup i uruchomienie aparatury.
Spektrometria mas DART-TOF (DART-TOF Mass Spectrometry) – umożliwia identyfikację gatunków na podstawie metabolitów zawartych w drewnie.
- Zalety i ograniczenia: ta niezwykle szybka metoda wiąże się z wysokim kosztem początkowym zakupu aparatury, jednak po jej wdrożeniu koszty bieżącej eksploatacji są stosunkowo niskie. Jedną z największych zalet tej techniki jest fakt, że do przeprowadzenia analizy wystarczy zaledwie niewielka próbka (drzazga) drewna.
Analiza pierwiastków śladowych (Trace Elements Analysis) – inne dostępne rozwiązanie, polegające na badaniu pierwiastków śladowych pobieranych przez organizm ze środowiska, na przykład z gleby.
Wyzwania i kierunki rozwoju
Ograniczona dostępność baz danych referencyjnych oraz niewystarczająca przepustowość komercyjnych i państwowych ośrodków badawczych, a także brak odpowiednich instytucji naukowych i laboratoriów zdolnych do rutynowego stosowania tych technik, to jedne z głównych barier utrudniających ich szersze upowszechnienie.
Aby weryfikować tożsamość i pochodzenie produktu jeszcze przed jego wysyłką, kluczowe jest budowanie lokalnych kompetencji i zaplecza badawczego w krajach eksportujących – nie tylko w Europie i Stanach Zjednoczonych, ale także w Afryce, Ameryce Łacińskiej oraz regionie Azji i Pacyfiku.
Im krótszy jest łańcuch dostaw, tym łatwiej go monitorować oraz wykrywać przypadki błędnej identyfikacji gatunków czy fałszywych deklaracji dotyczących pochodzenia surowca. Dlatego nadzieją na przyszłość jest rozwój globalnych możliwości badawczych, który pozwoli zapewnić przejrzyste i bezpieczne łańcuchy dostaw drewna – podsumował Victor.
28 kwietnia 2023 roku organizujemy webinar poświęcony naukowym metodom badawczym, które pomagają firmom spełnić wymogi regulacji takich jak unijne rozporządzenie w sprawie wylesiania (EUDR). Aby zarejestrować się na to bezpłatne wydarzenie, kliknij tutaj.

Komisja Europejska (grantodawca) nie ponosi odpowiedzialności za jakiekolwiek twierdzenia lub poglądy przedstawione w niniejszym materiale. Wsparcie Komisji Europejskiej dla przygotowania tej publikacji nie stanowi poparcia dla jej treści, które odzwierciedlają wyłącznie poglądy autorów, a Komisja nie może zostać pociągnięta do odpowiedzialności za jakiekolwiek wykorzystanie informacji w niej zawartych.